Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

A escola, un espazo paira aprender a comer de forma saudable e sustentable

O 66 % dos menores de 12 anos come a diario no colexio. As dificultades paira conciliar converteron a este espazo nun lugar imprescindible paira aprender hábitos saudables
Por Verónica Palomo 8 de Outubro de 2021
comedor escolar niños
Imagen: Yan Krukov

As longas xornadas laborais e o traballo de ambos os proxenitores converteron aos comedores escolares nunha peza crave paira a conciliación, pero tamén nun espazo paira aprender a comer. Parte desa educación que nos anos oitenta xestábase nos pucheros a lume lento, en sentar á mesa cada día paira comer en familia, pasou dos fogares ás escolas paira o 65,8 % dos menores de 12 anos que cada día comen nos colexios. E aínda que existen manuais de bos usos, que están a facer as escolas paira fomentar uns bos hábitos alimentarios? Contámoscho a continuación.

Obxectivos educativos do comedor escolar

O obxectivo é que o comedor sexa un lugar con encanto onde os monitores e as monitoras dediquen o tempo necesario a cada comensal para que “aprendan” a comer e que se aborde a alimentación como algo divertido. Pero a realidade é outra. Cunha media dun monitor por cada 30 alumnos en Primaria e Secundaria e de 20 en Infantil ou a necesidade de establecer varias quendas de comida, resulta complicado que estes profesionais, ademais de pór orde, cumpran con esa tarefa educativa. No entanto, a escola pode complementar ese labor a través de programas educativos centrados no fomento dunha vida saudable e sustentable.

Segundo o ‘Documento de consenso sobre a alimentación nos centros educativos’, elaborado en 2010 pola Axencia Española de Seguridade Alimentaria e Nutrición (AESAN), o comedor escolar, como servizo complementario ao ensino, debe cumprir catro obxectivos:

  • Saúde, hixiene e alimentación. O fin é que os nenos aprendan a desenvolver e reforzar hábitos alimentarios saudables, normas de comportamento e un correcto uso dos cubertos.
  • Responsabilidade. En función da idade e do nivel educativo, o documento recomenda facer partícipe ao alumnado nas tarefas, intervencións e proxectos que se desenvolvan neste espazo.
  • Lecer. O servizo de comedor non só inclúe o tempo da comida, senón tamén a hora ou hora e media que transcorre entre que terminan a inxesta e a continuación das clases. É nese tempo no que os centros escolares e as empresas xestoras do servizo impulsan actividades de lecer e tempo libre que contribúen ao desenvolvemento da personalidade e ao fomento de hábitos sociais e culturais. Tamén se trata de que ese período de comida convértase nun espazo de lecer, organizando actividades relacionadas coa alimentación.
  • Convivencia. Outro obxectivo é fomentar o compañeirismo e as actitudes de respecto, educación e tolerancia entre os membros da comunidade escolar, nun ambiente emocional e social adecuado.

Como debe ser un comedor escolar

Materializar con maior ou menor éxito todas estas accións divulgativas dependerá en gran medida de que os colexios dispoñan dun espazo físico “con encanto”: un lugar agradable no que gozar da comida nun ambiente relaxado. Os nenos necesitan un espazo que lles inspire e axude a pór o foco de atención na educación nutricional, pero, como sinala o ‘Libro Branco da Alimentación Escolar’, a realidade do día a día non é así. Segundo este informe, a maioría dos espazos que acollen o comedor dos colexios públicos non reúne as características do que debería ser un recinto acolledor.

Pero como ten que ser? A Asociación Española de Pediatría (AEP), no seu guía ‘O comedor escolar: situación actual e guía de recomendacións’, ofrece algunhas pistas. Una decoración sinxela, alegre e agradable, con iluminación suficiente e medidas de insonorización que contribúan a diminuír o nivel de ruído e favorezan a conversación nun ton sosegado inflúen á hora de facer o momento da comida un espazo de convivencia. Tamén avoga pola colocación de cortinas ou biombos divisorios de espazos, carteis e debuxos elaborados polos alumnos que incorporen mensaxes educativas relacionados coa alimentación saudable ou prácticas hixiénicas relacionadas coa inxesta, fotografías de alimentos… Todo suma.

comedor escolar
Imaxe: Anastasia Shuraeva

A normativa e os diferentes documentos, como a ‘Guía de comedores escolares do programa PERSEO’, contemplan uns requisitos mínimos respecto das condicións do espazo e o ambiente, pero se pode facer moito máis.

Son suficientes 30 minutos paira comer un menú escolar?

O horario do comedor escolar, xeralmente unhas dúas horas, divídese nun tempo dedicado a comer e outro, paira a educación e o lecer. Os minutos destinados á alimentación dependen da normativa de cada centro. O normal é establecer tres quendas, tendo en conta os ciclos formativos: Infantil, Primaria e ISO.

O que si menciona a normativa autonómica é o tempo que deben durar esas quendas: 30 minutos. “É o tempo mínimo para que os nenos poidan comer con tranquilidade, aínda que paira conseguir esa calma tamén hai que procurar que o ambiente sexa o adecuado e que os nenos coman sen présas”, explica Eva Pérez Gentico, presidenta do colexio de Dietistas-Nutricionistas da Rioxa (CODINULAR).

Segundo esta experta, aos pequenos sempre hai que darlles o tempo que necesiten, sen presionalos para que coman máis rápido. Tamén pode ocorrer o caso contrario, o de nenos que comen en menos de media hora. “Cando os menores comen moi rápido e sen masticar, o monitor ten que saber aproveitar este tempo paira ensinarlles a comer máis amodo e masticar ben”, engade.

Funcións e formación do monitor de comedor escolar

O labor do monitor inclúe tamén supervisar, ofrecer coidados, coñecer a relación coa comida dos alumnos e manter a orde. O seu papel é fundamental paira garantir un servizo áxil e acorde coas necesidades dos alumnos. Ocúpanse do tempo de lecer e, nalgúns casos, da educación nutricional dentro do horario de comidas.

Estes formadores deben acreditar a súa titulación de monitor de Tempo Libre e Manipulador de Alimentos. Algunhas empresas de catering, ademais da formación obrigatoria sobre prevención de riscos laborais, tamén lles ofrecen cursos máis específicos, como os relacionados coas intolerancias e alerxias. “A mellor maneira paira asegurar un servizo excelente é formar ao noso persoal en distintos ámbitos, como seguridade alimentaria, bos hábitos alimenticios en etapas infantís, lecer e tempo libre, intelixencia emocional, inclusión, prevención e mediación en caso de acoso escolar, protocolos ante a covid-19”, explica Aksel Helbek, director comercial de Serunion Educa.

Iratxe Casado, directora de Innovación en Askora, empresa que xestiona 16 comedores no País Vasco, destaca a formación do seu persoal como uno dos grandes alicerces da súa xestión. “Non só hai que contribuír ao desenvolvemento persoal e en valores dos pequenos, senón que tamén hai que incidir no empoderamiento do equipo de cociña e monitores, un colectivo historicamente pouco recoñecido”, opina.

Cantos monitores escolares hai por alumno?

O cociente de monitor/alumno vén determinada pola normativa de cada comunidade autónoma. O máis habitual é a regra do 30-20-15:

  • Un monitor por cada 30 alumnos en Primaria e Secundaria.
  • Un monitor por cada 20 alumnos en Educación infantil (4 e 5 anos).
  • Uno por cada 15 alumnos en Educación Infantil de 3 anos.

Esa é o cociente da maioría das comunidades, como Madrid, pero desde Confederación Española de Asociacións de Pais e Nais de Alumnos (CEAPA) levan anos pedindo que se reduza. Algunhas comunidades, tras a presión dos pais, melloraron a presenza destes profesionais, como o caso de Aragón, que ditaminou que haxa un monitor por cada 27 nenos en Secundaria, uno por cada 22 nenos en Primaria e un por cada 13 en Educación Infantil. Cataluña fixou a presenza dun monitor por cada 25 alumnos en Primaria, aínda que mantén un por cada 15 en Infantil e por cada 30 en Secundaria. Murcia baixa o cociente en educación infantil de tres anos a unha persoa por cada 12 nenos, pero Tiroteares, por exemplo, aumenta o seu cociente paira Secundaria, cun monitor por cada 40 alumnos.

Hai outras comunidades, como Galicia, que ten regulada na súa normativa a figura do voluntario. Nais e pais, cunha formación específica, poden axudar no comedor. Pero sempre será un persoal de apoio, non substituirán ao número de monitores asinado por contrato.

Programas de alimentación saudable e sustentable nos colexios

A educación nunha alimentación sustentable vai calando aos poucos nas aulas e nos comedores. Proba diso son os diferentes programas e estratexias que se lanzan desde as distintas administracións e organizacións.

comedor escolar aguacate
Imaxe: Monstera

➡️ Uno deles é a Escola de Alimentación da Fundación EROSKI, un referente de divulgación nas aulas pola que pasaron un millón e medio de menores de 12 anos desde a súa posta en marcha en 2013 e cuxo traballo foi recoñecido a nivel nacional con premios como O Chupete, do Festival Internacional de Comunicación Infantil; o premio NAVES, que outorga o Ministerio de Sanidade e Consumo, o Selo Gosasun de Innobasque ou o premio Cidadán na categoría de Saúde e Calidade de Vida, entre outros. A iniciativa xurdiu en 2012 coa posta en marcha dun proxecto piloto enmarcado no programa formativo ‘Enerxía paira crecer’, dirixido aos escolares de Primaria co fin de axudarlles a levar una alimentación saudable e a mostrarlles que comer san tamén pode ser divertido. Aquela experiencia tivo gran aceptación entre profesores e alumnos.

Dous anos despois, a Fundación EROSKI impulsou o estudo máis extenso levado a cabo en España paira determinar a prevalencia do sobrepeso e a obesidade infantil en cada comunidade autónoma, a Enquisa Nutricional da Poboación Española sobre Hábitos Alimentarios e Estado Nutricional da Poboación (ENPE). “As conclusións dese estudo mostraron que iamos por bo camiño e desvelou que o sobrepeso e a obesidade infantil constitúen un grave problema de saúde pública. Isto confirmounos a necesidade de dotar de ferramentas a escolas e familias paira poder formar aos máis pequenos nos elementos básicos dunha alimentación equilibrada, o coñecemento dos produtos locais, a sustentabilidade ou hábitos de vida saudables ligados ao exercicio físico. Así, no curso 2013-14 lanzamos o programa actual e puxémolo a disposición de todos os centros escolares de España”, explica Eduardo Cifrián, responsable da Escola de Alimentación da Fundación EROSKI.

➡️ Outras iniciativas son o programa educativo ESenRED (Escolas cara á sustentabilidade en REDE), creado fai máis dunha década pola administración pública.

➡️ Tamén está a do centro de Estudos Rurais e de Agricultura Internacional (Cerai) que traballa desde 2016 no proxecto ‘A sustentabilidade ao prato’, que consiste en impulsar a transición cara a unha alimentación sustentable en comedores escolares de Valencia, Madrid e Tiroteares. Faio asesorándolles e desenvolvendo ferramentas pedagóxicas que poidan usar os profesores. “O obxectivo é ensinar aos pequenos conceptos como alimentación sustentable, alimentos de tempada e de proximidade ou agroecología. Facémolo grazas á formación que damos a toda a comunidade educativa: desde o profesorado, o alumnado, as Asociacións de Nais e Pais de Alumnos (AMPA), monitoras e monitores e persoal de cociña”, explica Nerea Álvarez, de Cerai.

➡️ As empresas de catering tamén lanzan as súas propias iniciativas. “Asumimos que temos un papel que transcende ao de satisfacer una necesidade biolóxica e, por iso, puxemos en marcha programas como Greentastic, que engloba una serie de accións orientadas a concienciar sobre o que comemos e como o comemos” explica Nicolás Llagostera, director de mercadotecnia e comunicación de Mediterránea. Refírese a accións divulgativas como catas ou talleres para que os nenos coñezan a orixe dos alimentos.