Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Obesidade infantil en España: por que as cifras son tan malas e como melloralas

España é o terceiro país de Europa con maior prevalencia de obesidade infantil. Analizamos por que as cifras son tan malas, que se está facendo e que se podería facer paira melloralas
Por María Corisco 1 de Abril de 2021
situacion obesidad infantil espana
Imagen: Getty Images

España atópase nos primeiros postos dunha clasificación coas peores consecuencias: é o terceiro país de Europa, só por detrás de Grecia e Italia, en prevalencia de obesidade infantil. Por que una dos berces da dieta mediterránea presenta unhas cifras tan preocupantes? Repasamos que plans, estratexias e programas leváronse a cabo até agora respecto diso e exploramos que se pode facer paira combater esta epidemia, non sen antes ver a incidencia deste problema nas distintas comunidades autónomas.

As cifras de obesidade infantil en España continúan sendo alarmantes. A pesar de que hai xa tres décadas comezouse a tachar este fenómeno de epidemia, e a que se foron implementando diferentes estratexias paira combatelo, aínda non fomos capaces de atallar o problema. Pola contra: agravouse. Segundo os últimos datos, procedentes do estudo Aladino 2019, un 40 % dos nenos españois de entre 6 e 9 anos ten exceso de peso (o 23,3 %, sobrepeso e o 17,3 %, obesidade).

É, ademais, una tendencia que crece. Segundo datos do Estudo Nutricional da Poboación Española (ENPE), promovido pola Fundación EROSKI, a prevalencia da obesidade en menores de 25 anos en España aumentou desde o 2000 entre un 3 % e un 5 % en función do grupo de idade. Paira a Organización Mundial da Saúde (OMS), esta prevalencia é das máis altas de Europa, só por detrás de Grecia e Italia.

Desde o Ministerio de Sanidade insístese en que a obesidade infantil é un dos nosos principais problemas de saúde pública e asóciase, xunto co sobrepeso, a numerosas complicacións na idade adulta, como a diabetes e as cardiopatías.

Este é o mapa da obesidade infantil

Neste gráfico pódese observar a incidencia do problema nas distintas comunidades autónomas.

obesidad infantil espana cifras comunidades autonomas
Imaxe: Belén Trincado Aznar

Paira determinar a obesidade en nenos de 2 a 17 anos utilizáronse os puntos de corte publicados en Establishing ‘a standard definition for child overweight and obesity worldwide: international survey‘, de Tim J. Cole.

Obesidade infantil: un problema que vén de lonxe

A obesidade infantil comezou a dispararse nas décadas dos 80 e os 90 do século pasado. Son moitos os factores implicados: “Estilos de vida non adecuados, patróns de alimentación incorrectos, déficit de actividade física…”, resume María Puy Portillo, presidenta da Sociedade Española de Nutrición e investigadora principal do Grupo Nutrición e Obesidade no Instituto de Saúde Carlos III. “Unímoslle a escaseza de tempo paira organizar plans de comida e menús diarios, a tentación que supón a oferta alimenticia da industria… e realmente é moi difícil cambiar isto”, explica.

Una vez que se viu a ameaza dunha epidemia de obesidade infantil e que se asumiu que era un problema tan complexo e multifactorial cuxa responsabilidade non podía descargarse só nas familias, foron xurdindo numerosos proxectos e actuacións institucionais.

A estratexia NAVES

No ano 2005, o Ministerio de Sanidade e Consumo elaborou a Estratexia paira a Nutrición, Actividade Física e Prevención da Obesidade (NAVES). A súa finalidade, dicía a entón ministra Elena Salgado, era “mellorar os hábitos alimentarios e impulsar a práctica regular da actividade física de todos os cidadáns, pondo especial atención na prevención durante a etapa infantil”. Con ela establecéronse algunhas medidas que se mantiveron cos anos:

  • Prohibición da presenza de máquinas de vending en centros educativos.
  • Prohibición en centros escolares de venda de alimentos e bebidas ricos en ácidos grasos saturados, ácidos grasos trans, sal e azucres.
  • Creación dun código de conduta (o código PAOS) para que a propia industria regule a publicidade de alimentos e bebidas dirixidas a menores de 15 anos.

Apenas 15 anos despois, as cifras de obesidade non acompañan. Que fallou? “A teoría sabémosnola/sabémonola, pero hai múltiples circunstancias que fan que o éxito non sexa o que desexamos. Podemos deseñar plans de nutrición excelentes, pero existen moitos factores difíciles de solucionar. Como vencer as resistencias de comodidade, a tentación da oferta da industria, as diferenzas sociais e educativas?”, pregúntase a doutora María Puy Portillo.

Medidas contra a obesidade que non funcionan

Aínda por riba, atopámonos con que cada administración conta cos seus propios plans, estratexias e programas que, demasiadas veces, pretenden abarcalo todo.

Así mesmo, outra das críticas por parte de pediatras, dietistas e nutricionistas é o excesivo peso que ten a industria no deseño destas medidas. Paira o pediatra Carlos Casabona é difícil solucionar o problema da obesidade infantil “polos intereses económicos das grandes multinacionais da industria alimentaria, que entran e salguen coas portas giratorias dos gobernos”.

Neste sentido, a OMS insiste na importancia de evitar as presións da industria paira reducir a obesidade infantil. En 2015, Margaret Chan, entón directora da organización, declarou que “a industria alimentaria non debe ter nin voz nin voto na orientación técnica emitida pola OMS”. Pero, a industria está presente en moitos dos plans que se inician paira combater esta epidemia, e adóitase apostar polas propostas de carácter voluntario, que non normativo.

17 autonomías, 17 visións

No campo das administracións, cada comunidade autónoma ha ideado, con diferentes resultados, a súa propia estratexia. Segundo datos do Ministerio de Sanidade correspondentes a 2017, a media de obesidade (IMC superior a 30) en nenos de 2 a 17 anos é de 10,3 %. Por comunidades, a máis castigada sería Murcia, cun 14,2 %, e a que presenta mellores datos, Aragón: 2,5 %. No País Vasco e en Cataluña, onde as distintas estratexias adoptadas non lograran a eficacia desexada, hanse implementado recentemente novos programas cos que se pretende ser máis eficaces na loita contra a obesidade e adoptáronse con éxito medidas pioneiras, como a subida de impostos ás bebidas azucaradas que se levou a cabo en Cataluña.

➡️ País Vasco: os mil días

“Estamos cansados de organizar plans e programas que nunca se conseguen; de pór obxectivos a 30 anos que se terminan esquecendo”, explica Portillo. Ela participou no deseño do coñecido como ‘Plan dos mil días’, incorporado ao Plan de Iniciativas Saudables do Goberno Vasco. “Trátase de pór un prazo razoable, nin moi curto nin moi longo, paira ver se se conseguen efectos. E de fixar tamén uns obxectivos realistas”. Así, nestes mil días preténdese o seguinte:

  • Aumentar nun 20 % o número de menores que consumen froita e verdura.
  • Reducir o consumo de sal un 20 %.
  • Rebaixar os azucres libres na dieta nun 20 %.
  • Lograr que o 50 % dos axentes e iniciativas que traballan a favor da alimentación saudable no País Vasco fágano en rede e de forma aliñada.

Paira cumprir estes obxectivos, adoptáronse medidas como estas:

  • Vending intelixente e saudable: impulsar a instalación (en empresas, universidades, na rúa…) de máquinas nas que uno de cada dous produtos que se ofertan sexan froitas, verduras e outros alimentos saudables.
  • Una aplicación móbil lúdico-pedagóxica paira fomentar hábitos de vida saudable entre a poboación infantil.
  • O proxecto ‘Posta ao día de comedores escolares’ paira mellorar a elaboración e presentación dos menús, e paira xestionar os tempos dedicados á comida.
  • Elaboración dun calendario multicanal de froitas e verduras de tempada paira impulsar o seu consumo.
  • Vixilancia da etiquetaxe e composición nutricional dos alimentos.

En breve mostraranse os resultados deste plan, que se atopa na súa fase final. De momento, sinala María Puy Portillo, “habemos visto que, ao cabo dun ano, os nenos incrementaron un pouquiño o consumo de froita. Non podemos pretender conseguir que cumpran coas cinco racións diarias de froita e verdura; aspiramos a que incorporen á súa rutina tomar polo menos una peza ao día. Isto é una carreira de fondo”.

➡️ Cataluña: a mirada social

En 2008, o Departamento de Saúde de Cataluña puxo en marcha o ‘Plan Integral paira a Promoción da Saúde mediante a actividade física e a alimentación saudable’ (PAAS). Una vez máis, tratábase dunha estratexia que englobaba accións comunitarias, tanto desde a sociedade civil como desde as administracións e a industria, e no que se involucraba a profesionais de todos os ámbitos. Os datos, no entanto, seguían sen ser bos. Segundo os últimos datos da Generalitat, correspondentes a 2017 e 2018, o 35,6 % dos nenos cataláns de entre 6 e 12 anos sofre exceso de peso. Deles, o 25 % presenta sobrepeso e o 10 % restante, obesidade.

Estes datos levaron a iniciar unha nova abordaxe paira tratar o exceso de peso na poboación infantil. “O problema comeza a idades moi temperás e está condicionado por factores ambientais. Se non xogamos ben as cartas, esta xeración terá una saúde peor da que tiveron os seus pais”, analiza Joan Guix, secretario de Saúde Pública.

O programa pretende actuar sobre alimentación, actividade física, sedentarismo e horas de soño. Tívose en conta a brecha socio-económica, que, en palabras da conselleira de Saúde, Alba Vergés, “fai que o exceso de peso infantil afecte especialmente aos colectivos máis vulnerables”. Por iso, o proxecto piloto púxose en marcha en dúas das zonas máis castigadas pola obesidade infantil. Una delas, o barrio da Mina de Sant Adrià do Besòs (Barcelona), ten una taxa do 24 %, nove veces superior á do acomodado barrio de Sarrià-Sant Gervasi. O plan céntrase nas familias máis desfavorecidas e expón actuacións progresivas paira atender as necesidades infantís.

  • Nunha primeira etapa, trátase de actuar en prevención: paira iso, formarase aos equipos de pediatría, ás escolas e aos centros comunitarios.
  • Posteriormente, sumaranse dietistas-nutricionistas de apoio, tanto paira a abordaxe individual como paira o grupal ou comunitario.
  • Incorporaranse tamén expertos en psicoloxía e actividade física e traballarase paira identificar como facer chegar as mensaxes crave ás familias con dificultades especiais.

Cataluña foi a primeira comunidade en aumentar os impostos a bebidas azucaradas: en 2017, subiu 8 céntimos por litro paira as que tivesen entre 5 e 8 g de azucre cada 100 ml, e 12 céntimos paira as que o superasen. O resultado foi positivo, e reduciuse o seu consumo entre un 8 % e un 22 %, en función da presentación do produto, segundo un estudo da Universidade Pompeu Fabra.

Obesidade infantil: en busca de solucións

nutricion como asignatura escuelas
Imaxe: Andrzej Rembowski

Os datos de obesidade en España non melloraron, polo que aínda queda moito por facer. Entre os aspectos que máis se están debatendo nas distintas administracións, destacan estes:

  • Nutrición como materia. No ano 2005, Xapón puxo en marcha a Lei Basee sobre o Shokuiku (educación nutricional), que obriga tanto aos colexios como aos escolares e ás súas familias. Os centros escolares incorporan a figura do nutricionista, anímaselles a coñecer os produtos locais e a cociñalos, e a alimentación é una materia transversal. O éxito desta iniciativa (o 74,5 % dos colexios aumentou o consumo de produtos locais) inspira a demanda de levar a educación nutricional á escola.
  • Incorporación de dietistas e nutricionistas ao Sistema Nacional de Saúde. Pode parecernos insólito, pero estes profesionais non se atopan dentro do sistema público de saúde na maioría das comunidades autónomas. A súa incorporación é una antiga demanda deste sector: se tanto se insiste en que a obesidade infantil é multicausal e debe abordarse de forma multidisciplinar, parece evidente que este profesional titulado, experto en alimentación, nutrición e dietética, pode ser moi eficaz paira combatelo.
  • Control efectivo da publicidade. O 71 % dos anuncios en horario infantil son de alimentos pouco saudables. É certo que existe o código PAOS de autorregulación da publicidade de alimentos e bebidas dirixidas a menores; o problema é que fala de autorregulación, é dicir, a propia industria é a que se regula, polo que non se trata dunha norma vinculante. Como consecuencia, é frecuente o incumprimento, e só sanciónase nos casos moi rechamantes ou que saltan aos medios.
  • Impostos sobre bebidas e alimentos azucarados. A cuestión fiscal está sempre sobre a mesa. Existe a opción de seguir o exemplo de Cataluña e gravar as bebidas azucaradas. Outra opción, que está nestes momentos en debate, é a de subir directamente o IVE, do 10 ao 21 % a estes produtos, así como aos ultraprocesados.