Artigo traducido por un sistema de tradución automática. Máis información aquí.

Recuperar o olfacto: estas son as técnicas dispoñibles

A rehabilitación olfativa adestra a capacidade cerebral paira identificar, almacenar e lembrar cheiros, rexenerando máis rápido as células danadas en afeccións como a covid-19
Por María Huidobro González 10 de Novembro de 2021
perder olfato
Imagen: Nick Bondarev

Ademais de febre, tose ou sensación de falta de aire, hai outros síntomas que nos poden facer sospeitar que sufrimos una infección por SARS-CoV-2. Dor muscular, torácico, de cabeza ou ao tragar (odionofagia), diarrea, anosmia (perda de olfacto) e ageusia (perda de gusto) están entre os máis comúns. Pero una vez pasada a covid-19, como ocorre noutras enfermidades, pode suceder que aínda non recuperemos o sentido do olfacto, con todo o que iso supón. A continuación, contámosche máis sobre este problema e que se pode facer paira revertelo.

Anosmia: que é e como nos afecta

A anosmia é a ausencia total de olfacto. No caso de que experimentemos una redución deste sentido, estariamos ante unha hiposmia (pódense cheirar algúns aromas), e si apreciamos una distorsión de percepción olfativa, sería una parosmia (algúns aromas chéirannos de forma distinta á habitual).

En principio, non ter olfacto non parece grave, pero afecta á calidade de vida de quen carece del. O olfacto permítenos gozar dunha boa comida, o aroma da natureza, o cheiro dos nosos seres queridos… Resulta clave paira alertarnos de situacións de perigo como un incendio, un escape de gas ou o mal estado dun alimento ou una bebida.

“A diferenza doutros sentidos, a percepción olfativa alcanza sen filtro previo o sistema límbico, a amígdala e o hipocampo, centros de emocións, sentimentos e recordos (memoria afectiva), desencadeado de forma reflicte e incontrolable una resposta inmediata e influíndo na toma de decisións, no consumo, na saúde, na elección de parella…”, explica Adela González, otorrinolaringóloga, membro da executiva da Rede Olfativa Española (ROE) e experta en alteracións olfatogustativas.

A anosmia é síntoma dalgunhas enfermidades, anticipo dalgunhas e causa doutras. De feito, pode provocar depresión e acurtar en cinco anos a esperanza de vida. Este trastorno está relacionado co gusto, pois o 80 % do sabor provén do olfacto. Ademais, é un sensor precoz de enfermidades neurodegenerativas como o Parkinson e o Alzheimer: “Aparece como síntoma único cinco anos antes de que se desenvolva a enfermidade”, concreta esta especialista da Clínica ORL Cidade Xixón, na mesma localidade asturiana.

hombre mayor olfato
Imaxe: Andrea Piacquadio

Por que se perde o olfacto

A disfunción olfatoria é máis común do que parece. As estimacións da prevalencia na poboación xeral antes da pandemia, segundo este artigo publicado en The BMJ, suxiren que o 19,1 % dos adultos (o 80 %, en persoas maiores de 75 anos) sofren perda total ou parcial do olfacto.

Por que se produce? Como enumera a doutora consultada, entre as causas da anosmia están:

– Enfermidades de orixe nasosinusal: rinosinusitis, pólipos, rinitis alérxicas, tumores

–  Infeccións virales respiratorias, como as que afectan ao tracto respiratorio superior: arrefriado e gripe.

–  Afeccións postraumáticas despois de sufrir un traumatismo cranioencefálico.

–  Outras causas: congénitas, tóxicos inhalados, medicamentos… e até máis de 200 enfermidades diferentes.

Perda de olfacto por covid-19

Desde o pasado maio de 2020, a esta lista únese oficialmente o novo coronavirus. O informe final do ‘Estudo Nacional de Sero-Epidemiología da Infección por SARS-CoV-2 en España (ENE-Covid)’ sinalaba que o 43 % das persoas que sufriran a covid-19 no noso país referiran a perda de olfacto como síntoma.

Co SARS-CoV-2, a anosmia aparece de forma repentina, en torno ao terceiro día da infección, e adoita ser severa. Afecta, segundo informes internacionais,  entre o 5 % e o 85 % dos pacientes con covid-19, e hase visto que nun de cada cinco contaxiados empeza a notarse mesmo antes que os síntomas xerais. Por iso é polo que os responsables sanitarios recomenden o autoconfinamiento, así como a realización do test de detección do virus paira a súa confirmación, a quen non aprecian os cheiros que habitualmente perciben.

De entre os datos máis destacados que se coñecen na actualidade sobre este problema están os deste estudo español, que asegura que una maior gravidade da perda do olfacto e do gusto asóciase a un menor requirimento de ingreso hospitalario. E tamén esta investigación española, que confirma que as mulleres a sofren de forma máis frecuente e máis grave que os homes.

Como se diagnostica a anosmia

A anosmia non pode ser subxectiva. “Una autoevaluación olfativa é pouco fiable”, sostén Adela González. Por iso, é necesario acudir ao otorrinolaringólogo, preferiblemente dunha Unidade do Olfacto, para que faga o diagnóstico. O especialista realizará paira iso:

– Una historia clínica detallada do paciente, a nivel xeral, de otorrinolaringología (ORL) e quimiosensorial paira medir o olfacto.

– Un exame físico ORL que inclúe endoscopia nasal paira paira valorar as distintas áreas das fosas nasais e si hai patoloxía estrutural ou inflamatoria. Tamén se fai un exame neurológico de pares craniais (nervios craniais).

– Un test olfacto-gustativo estandarizado (olfatometría) paira detectar as alteracións tanto cualitativas como cuantitativas da percepción olfacto-gustativa e quimiosensorial. Esta proba permite estudar a cantidade de olfacto que perdeu o paciente e a calidade do olfacto, detectando que cheiros non recoñece, ou si existen interpretacións anómalas: cacosmia (cheiros desagradables), disosmia (distorsión dun cheiro) ou fantosmia (alucinación olfativa).

– E, nalgunhas ocasións, probas complementarias como: analítica de sangue, probas de imaxe (tomografía computada ou resonancia magnética), etc.

Como recuperar o sentido do olfacto

aceite olfato
Imaxe: monicore

Una vez determinado que hai anosmia, o tratamento dependerá en maior medida da causa. Na maioría dos procesos virales recupérase co tempo ou se utilizan corticoides orais ou intranasales paira reverter a situación. Se a anosmia débese a un medicamento que provoca a perda de olfacto, desaparecerá en canto déixese de tomar o fármaco. Abandonar o tabaco tamén é outra opción. En problemas rinosinusales, podería optarse até pola cirurxía. O máis seguro é que non se poida cheirar de novo, se se danaron os nervios que controlan este sentido ou detrás hai una causa congénita. E no caso de enfermidades neurodegenerativas e causas postraumáticas, a alternativa chámase adestramento do olfacto.

 Cando volve o olfacto despois da covid-19?

Como ocorre con outras afeccións respiratorias, a recuperación prodúcese cando cesa a infección ou, na maioría dos casos, dentro do primeiro mes de iniciada a enfermidade. Segundo o primeiro estudo multicéntrico citado (realizado en 15 hospitais), case o 50 % dos pacientes con covid-19 melloraron ás dúas semanas do diagnóstico e corroboraron que canto máis grave é a perda de olfacto, máis tarde recupérase. “En xeral prodúcese una mellora de forma espontánea, pero nunha porcentaxe de pacientes esa alteración persiste no tempo, afectando o sabor, a calidade de vida e a seguridade, xa que mediante o olfacto evítanse riscos de inhalación de axentes tóxicos ou consumo de alimentos en mal estado”, advirte o doutor Isam Alobid, presidente da Comisión de Rinología, Alerxia e Base de Cranio Anterior da Sociedade Española de Otorrinolaringología e Cirurxía de Cabeza e Pescozo (SEORL-CCC) e un dos autores do estudo.

No entanto, nun 10,6 % dos casos, como se apunta no artigo de The BMJ, esa volta á normalidade non sucede. Que facer entón? Nun centro especializado avaliarán a situación e verán que posibilidades de tratamento existen. Os expertos, como Adela González, propoñen como tratamento o adestramento ou a rehabilitación olfatoria, “que demostrou eficacia cun nivel de evidencia científica tipo 1 nas anosmias postvirales, paira as que leva utilizando desde hai anos. A día de hoxe non se dispón doutro tratamento nin farmacolóxico nin cirúrxico que demostre un nivel de evidencia de eficacia científica neste tipo de anosmias”.

Como recuperar o olfacto con adestramento olfativo

O adestramento olfativo ou a rehabilitación olfatoria está indicado paira persoas con perda permanente deste sentido despois dun mes padecendo esta alteración. Pero debe estar diagnosticado. Paira poder iniciar este tratamento, o paciente debe haberse sometido antes á exploración e a avaliación do sentido do olfacto mediante o test olfatométrico estandarizado. Co resultado desta proba, e una vez descartadas as lesións endonasales, o especialista en alteracións do olfacto e o gusto prescribirá un adestramento personalizado con determinados aromas que se poderán ir variando segundo evolución durante un tempo mínimo de 20 semanas.

olfato aceite
Imaxe: doTERRA International, LLC

Como explica a otorrinolaringóloga, “esta exposición sistematizada e estruturada a estímulos odoríferos durante un período de tempo determinado baséase no poder regenerador das neuronas olfatorias e a gran plasticidad do sistema neural olfativo en todos os seus niveis: epitelio olfativo, bulbo olfatorio e centros olfativos cerebrais cando son expostos a cheiros diferentes de forma constante e sistemática”. Con esta terapia, o paciente adestra o seu olfacto e a súa capacidade cerebral paira identificar cheiros, almacenalos e lembralos, acelerando desta maneira a rexeneración das células danadas.

 En que consiste este adestramento? É una rutina diaria de dúas sesións (mañá e tarde), duns 10 minutos de duración, nas que se cheiran distintos frascos de aceites esenciais, tratando de identificar cada aroma, tal e como explican desde a Unidade de Olfacto do Servizo de Otorrinolaringología do Hospital Clínico San Carlos da Comunidade de Madrid.

Os odorantes utilizados varían segundo o tipo de perda olfacto-gustativa, comenta a doutora González. Moitos deles podémolos conseguir na nosa contorna paira elaborar os kits necesarios paira esta fisioterapia. Os aromas tradicionais son catro: floral (rosa), afrutado (limón, laranxa), especiado (cravo) e resinoso (eucalipto). E até nesta web pertencente a AbScent, una organización benéfica de Reino Unido que axuda a persoas que sufriu perda do olfacto, explican como fabricalos de maneira artesanal. Pero tamén poden comprarse feitos nas farmacias dependendo das necesidades específicas de cada caso.

Pero sempre será o especialista nestas alternaciones olfativas quen asesore como levar este tratamento, pois se personaliza en función dos resultados. Como detallan no hospital madrileño, compleméntase cun caderno pequeno que o paciente debe encher e entregar ao finalizalo, co fin de mellorar o cumprimento, avaliar a melloría olfativa e valorar una posible modificación da pauta de cheiros adestrados. Nalgúns centros están a traballar no desenvolvemento dunha aplicación no móbil paira poder levar este control.

Tras completar a rehabilitación, realízase una nova olfatometría co obxectivo de ver o grao de melloría que conseguiu o paciente. Desde a Unidade de Olfacto do hospital madrileño sinalan que “con este adestramento conséguese acelerar a recuperación do olfacto en gran medida, até tal punto que os pacientes poden mellorar en varios meses o que sen tratamento poderían tardar moitos anos en recuperar”.